Kto napisał Chłopcy z placu broni?

„Chłopców z Placu Broni” napisał Ferenc Molnár, węgierski pisarz (urodzony jako Ferenc Neumann) działający na przełomie XIX i XX wieku. To on stworzył w 1907 roku powieść, która dziś należy do klasyki literatury młodzieżowej i jest lekturą obowiązkową w polskiej szkole podstawowej. Za tą poruszającą historią przyjaźni, lojalności i odwagi stoi więc konkretna biografia, pełna sukcesów, ale też dramatycznych zwrotów. Jeśli chcesz lepiej zrozumieć autora „Chłopców z Placu Broni” i jego świat, przeczytaj dalszą część artykułu.

Kim był Ferenc Molnár – autor „Chłopców z Placu Broni”?

12 stycznia 1878 roku w Budapeszcie, w ówczesnych Austro-Węgrzech, urodził się chłopiec, którego rodzice nazwali Ferenc Neumann. Wywodził się z zamożnej, zasymilowanej rodziny żydowskiej: ojciec Mór był cenionym lekarzem wojskowym, matka Józefa Wallfisch – miłośniczką literatury. Dom pełen książek i rozmów o sztuce sprawił, że przyszły pisarz już jako dziecko pochłaniał lektury, uciekając w nie od monotonii codzienności.

W 1895 roku Neumann ukończył z wyróżnieniem gimnazjum kalwińskie i – zgodnie z wolą ojca – rozpoczął studia prawnicze, najpierw w Budapeszcie, potem w Genewie. Dyplom prawnika zdobył, ale zamiast kariery w adwokaturze wybrał dziennikarstwo. Jednocześnie zdecydował się na symboliczny krok: zmienił nazwisko na Molnár, co po węgiersku znaczy „młynarz”. Ten gest miał podkreślić jego węgierską tożsamość i zerwanie z mieszczańską przewidywalnością.

Jako młody reporter pracował dla budapeszteńskich gazet, m.in. „Budapesti Hírlap” czy „Pester Lloyd”. Pisał relacje z Genewy, opisywał proces anarchisty Luccheniego, komentował wykład Cesarego Lombrosa, a potem – już z Budapesztu – barwnie przedstawiał życie bohemy. Był częścią tego środowiska: bywał w kawiarniach, przyjaźnił się z artystami, grał w karty, brał udział w skandalach obyczajowych. To doświadczenie widać w jego prozie i dramatach.

Przełomem w jego karierze stała się powieść „Chłopcy z Placu Broni” wydana w 1907 roku oraz dramat „Az ördög” („Diabeł”) wystawiony w tym samym czasie. Od tego momentu Molnár był już nie tylko znanym dziennikarzem, ale też rozpoznawalnym na świecie pisarzem i dramaturgiem. Po I wojnie światowej pisał kolejne sztuki, podróżował, zdobywał nagrody – m.in. francuską Legię Honorową i węgierski Laur Korwina – a jego utwory trafiały na sceny w Paryżu, Berlinie, Wiedniu i Nowym Jorku.

Lata 30. przyniosły narastający antysemityzm. Molnár, mimo zasymilowania, pozostawał Żydem w oczach władz hitlerowskich i nacjonalistów. Najpierw przeniósł się do Szwajcarii, a 31 grudnia 1939 roku odpłynął do Stanów Zjednoczonych. Do Nowego Jorku dotarł w dzień swoich 62. urodzin – 12 stycznia 1940 roku. Zamieszkał w hotelu Plaza, który stał się jego domem aż do śmierci. Zmarł 1 kwietnia 1952 roku w Nowym Jorku, już jako uznany klasyk literatury węgierskiej.

Jak powstali „Chłopcy z Placu Broni”?

Powieść o chłopcach z budapeszteńskiego skrawka ziemi nie narodziła się z literackiej fanaberii, lecz z bardzo przyziemnej potrzeby. Na początku XX wieku Molnár sporo zarabiał jako dziennikarz i autor, ale równie dużo wydawał – na nocne biesiady, hazard, bogate życie towarzyskie. Kiedy sytuacja finansowa zaczęła się psuć, w 1907 roku wydawnictwo Franklin zaproponowało mu napisanie książki dla młodzieży. Pisarz przyjął zlecenie, widząc w nim ratunek dla domowego budżetu.

Tak powstała powieść „A Pál utcai fiúk”, czyli „Chłopcy z ulicy Pawła”. Najpierw drukowano ją w odcinkach w młodzieżowej gazecie „Tanulók Lapja” („Gazetka Uczniowska”), a dopiero potem ukazała się w formie książkowej. Co istotne, Molnár sprzedał wydawnictwu pełne prawa za jednorazowe honorarium – 1000 koron – i nie otrzymywał później udziału w zyskach, mimo że książka stała się międzynarodowym bestsellerem.

Paradoks jest uderzający: tekst powstały z potrzeby zarobku dał autorowi światową sławę. „Chłopcy z Placu Broni” zostali przetłumaczeni na ponad 40 języków (często podkreśla się liczbę 43 języków), ukazali się w setkach tysięcy egzemplarzy, doczekali się kilku ekranizacji i adaptacji scenicznych. Tymczasem sam pisarz już nigdy nie zarobił na nim znaczących pieniędzy – większość dochodów przejmowało wydawnictwo Franklin, także z filmowych wersji.

Powieść „Chłopcy z Placu Broni” ukazała się w 1907 roku, a jej autor sprzedał prawa wydawnictwu Franklin za 1000 koron, nie uczestnicząc później w zyskach z międzynarodowego sukcesu książki.

W Polsce książka po raz pierwszy trafiła do czytelników w 1913 roku w przekładzie Janiny Mortkowiczowej – tłumaczenie powstało z niemieckiej, skróconej wersji i to wtedy narodził się polski tytuł „Chłopcy z Placu Broni”. Oryginalna nazwa „A Pál utcai fiúk” odnosi się do ulicy Pawła, ale Mortkowiczowa uznała, że polskim dzieciom bliższy będzie obraz placu, miejsca zabaw i spotkań. Ten tytuł tak mocno zakorzenił się w świadomości, że zachowano go nawet w pełnym przekładzie Tadeusza Olszańskiego z 1989 roku.

Jaką rolę odegrali Boka, Nemeczek i inni bohaterowie w sławie powieści?

Sama biografia autora nie wystarczyłaby, by książka przetrwała ponad wiek. Siła „Chłopców z Placu Broni” tkwi w niebywale żywych postaciach. W centrum stoi Janosz Boka – czternastoletni przywódca grupy. Wysoki, o chłopięcej, ale poważnej twarzy, mówi „głębokim” głosem i zachowuje się jak dorosły dowódca. Potrafi mediować, łagodzić spory, tworzyć plany taktyczne, a jednocześnie dba o zasady fair play. Jego rola przywódcy w powieści odzwierciedla też ambicje Molnára, który jako pisarz dowodził wyobraźnią czytelników.

Najbardziej porusza jednak historia Erno Nemeczka, najmniejszego szeregowca w grupie. Na początku jest wyśmiewany, lekceważony, traktowany jak ktoś bez znaczenia. Z czasem staje się uosobieniem odwagi: samotnie wchodzi na teren wroga, odzyskuje chorągiew, bierze udział w bitwie mimo ciężkiej choroby. Płaci najwyższą cenę – jego śmierć jest jednym z najbardziej pamiętnych momentów w literaturze młodzieżowej XX wieku.

Konflikt wartości znakomicie widać w losach Deżo Gereba. Chciał być liderem, nie mógł pogodzić się z wyborem Boki, więc zdradził i przeszedł do Czerwonych Koszul. To on staje się literackim przykładem, jak chore ambicje i zazdrość potrafią popchnąć człowieka do złych decyzji. Jednocześnie Molnár pokazuje możliwość przemiany: Gereb przechodzi wewnętrzną drogę, wraca do dawnej grupy i w ostatecznej bitwie walczy z wielką odwagą.

Po drugiej stronie stoi Feri Acz, przywódca Czerwonych Koszul. Silny, barczysty, wzbudzający strach, ale w głębi uczciwy. Nie godzi się na podstęp proponowany przez Gereba, chce otwartej walki. Szanuje Nemeczka, interesuje się jego zdrowiem, karze braci Pastorów za gnębienie młodszych dzieci. Dzięki temu nie jest jednowymiarowym „czarnym charakterem”, tylko postacią skomplikowaną, bliską realnym ludziom.

Postaci takie jak Janosz Boka, Erno Nemeczek, Deżo Gereb i Feri Acz tworzą wewnętrzny dramat powieści: między lojalnością a zdradą, odwagą a lękiem, pragnieniem dominacji a poczuciem odpowiedzialności za innych.

Osobną „bohaterką zbiorową” jest grupa chłopców z Placu Broni ze Związkiem Kitowców na czele. Ich zwyczaje – czerwono-zielone czapki, chorągiew w kolorach narodowych, pieczęć związku z napisem „Związek Zbieraczy Kitu Budapeszt 1899 r.”, żucie kitu wydłubywanego z okien – tworzą barwne tło, dzięki któremu świat powieści wydaje się namacalny. W relacjach między chłopcami – od drobnych sporów po poważne konflikty – widać miniaturę dorosłego społeczeństwa.

Jak „Chłopcy z Placu Broni” funkcjonują w kulturze do 2026 roku?

Od 1907 roku ta powieść nie schodzi z obiegu. W samej Polsce do 2007 roku wydrukowano niemal 2,5 miliona egzemplarzy, a książka doczekała się ponad 20 polskojęzycznych wydań. Do dziś jest lekturą obowiązkową w szkole podstawowej, więc kolejne roczniki uczniów spotykają się z Boką, Nemeczkiem i Aczem – często po raz pierwszy właśnie w ramach zadanych lektur.

Historia doczekała się wielu adaptacji. Szczególnie znana jest koprodukcja węgiersko-amerykańska z 1969 roku w reżyserii Zoltána Fábriego, nominowana do Oscara. W Polsce pamięta się także spektakl telewizyjny z 1995 roku w reżyserii Macieja Dejczera. W 2007 roku Michał Zadara przygotował inscenizację w Teatrze Narodowym w Warszawie, a od 2016 roku w budapeszteńskim Vígszínház grany jest musical „A Pál utcai fiúk” z muzyką László Désa.

W ostatnich latach ważnym wydarzeniem były nowe przekłady. W 2022 roku ukazała się wersja Wojciecha Maziarskiego pod tytułem „Chłopaki z ulicy Pawła”, bliższa oryginałowi. W 2024 roku wyszedł przekład Miłosza Waligórskiego – „Chłopcy z ulicy Pawła”. Te publikacje pokazały, że także tytuł powieści bywał dotąd nieco mylący i że Plac Broni w pierwowzorze jest po prostu gruntem przy ulicy Pawła, który chłopcy traktują jak swoją małą ojczyznę.

Do 2026 roku „Chłopcy z Placu Broni” nadal inspirują twórców teatralnych, filmowców i nauczycieli. W recenzjach i analizach książka interpretowana jest jako opowieść o patriotyzmie, rozumianym nie tyle narodowo, ile wspólnotowo: o obronie skrawka przestrzeni, który staje się symbolem wolności i przyjaźni. Dlatego plac – zwykły kawałek piasku – urasta do rangi świętości, a ofiara Nemeczka nadaje tej historii wymiar niemal martyrologiczny.

Jakie inne dzieła napisał Ferenc Molnár?

Choć w Polsce Ferenc Molnár kojarzy się przede wszystkim z jedną powieścią, jego dorobek jest znacznie szerszy. Już w 1900 roku opublikował „Az éhes város” („Głodne miasto”), w której pokazał społeczne kontrasty Budapesztu i moralny rozkład mieszczaństwa. Późniejsze powieści – „Egy gazdátlan csónak története”, „Rabok”, „Andor” – dotykają tematów tożsamości, asymilacji Żydów, presji społecznej.

Największe uznanie na świecie przyniosły mu jednak dramaty. W 1907 roku wystawiono „Az ördög” („Diabeł”) – sztukę o młodej mężatce kuszonej przez uosobienie zła, opartą na freudowskiej wizji ludzkiej psychiki. Dwa lata później powstał „Liliom”, uważany za jego najwybitniejsze dzieło sceniczne. Historia tytułowego bohatera – awanturnika z przedmieść, który próbuje odkupić winy po śmierci – stała się podstawą słynnego musicalu „Carousel” Rodgersa i Hammersteina.

W kolejnych latach pisał m.in. „A Testőr” („Gwardzista”), „A hattyú” („Łabędź”), „Játék a kastélyban” („Gry pałacowe”), „A jó tündér” („Dobra wróżka”), „Olympia” czy „Delila”. Jego sztuki grano w Europie i USA, a on sam zyskał przydomek „węgierskiego Moliera”. W sumie stworzył 42 utwory sceniczne, liczne opowiadania i powieści oraz autobiograficzne notatki „Útitárs a száműzetésben”, wydane już po wojnie.

Dzięki temu w literaturze węgierskiej pierwszej połowy XX wieku zajmuje miejsce wyjątkowe. Łączył ostrą obserwację społeczną z wyczuciem sceny, a osobiste doświadczenia – w tym emigrację i żydowskie pochodzenie – przekuwał w uniwersalne historie o lojalności, zdradzie, tęsknocie i utracie.

Ferenc Molnár, autor „Chłopców z Placu Broni”, był nie tylko twórcą jednej słynnej powieści, lecz także dramatopisarzem o renomie sięgającej Broadwayu, nazywanym „węgierskim Molierem”.