Kto napisał Makbeta? Wszystko, co warto wiedzieć o dramacie

Autorem „Makbeta” jest William Shakespeare, który napisał tę tragedię około 1606 roku, czerpiąc z historii szkockiego króla Makbeta i realiów dworu Jakuba I Stuarta. To mroczny dramat o żądzy władzy, winie i karze, który do dziś pozostaje jedną z najczęściej wystawianych sztuk na świecie. Jeśli chcesz lepiej zrozumieć autora, genezę utworu, fabułę i adaptacje „Makbeta”, przeczytaj poniższe omówienie.

Kto napisał „Makbeta” i kiedy powstał dramat?

„Makbet” to jedno z najbardziej znanych dzieł Williama Shakespeare’a – angielskiego dramatopisarza, który żył w latach 1564–1616. Pochodził ze Stratford-upon-Avon, ale jako twórca rozkwitł w Londynie, gdzie był aktorem, dramaturgiem i współwłaścicielem zespołu teatralnego działającego w słynnym Globe Theatre. Właśnie tam jego tragedie i komedie przyciągały tłumy widzów z różnych warstw społecznych, od rzemieślników po elitę dworu królewskiego.

Badacze literatury przyjmują, że „Makbet” powstał około 1606 rokutragedii szekspirowskich – obok „Hamleta”, „Króla Leara” czy „Otella” – a jednocześnie jest najkrótszą tragedią Shakespeare’a, co przekłada się na bardzo skondensowaną akcję i gęstą atmosferę zagrożenia.

Warto dodać, że w polskiej tradycji utrwaliła się spolszczona forma imienia autora – William Szekspir – i to właśnie ta pisownia pojawia się w wielu opracowaniach oraz szkolnych wydaniach. Niezależnie jednak od formy zapisu, mówimy o tym samym twórcy, którego wpływ na rozwój dramatu europejskiego jest ogromny.

Jak powstał „Makbet” – geneza i kontekst historyczny?

„Makbet” nie wyrósł z wyobraźni autora w oderwaniu od historii. Sztuka opiera się na przekazach o średniowiecznym królu Szkocji, a zarazem bardzo mocno odbija polityczne napięcia początku XVII wieku. Shakespeare połączył materiał historyczny z oczekiwaniami ówczesnej publiczności – zwłaszcza jednego widza, który liczył się najbardziej: monarchy.

Jakie źródła historyczne wykorzystał Shakespeare?

Podstawowym materiałem, z którego korzystał autor, były „Kroniki” Raphaela Holinsheda – obszerne dzieło historyczne wydawane w latach 1570–1577. To właśnie tam znalazł opowieść o szkockim królu Makbecie, jego drodze do władzy i konflikcie z prawowitym władcą. Źródłem dla Holinsheda była z kolei wcześniejsza „Historia gentis Scotorum” Hectora Boece, co pokazuje, jak długo krążyła ta historia, zanim trafiła na scenę elżbietańskiego teatru.

Shakespeare nie przepisał jednak kronik wprost. Zmienił wiele wątków – wzmocnił rolę nadprzyrodzonych sił, dodał postać Lady Makbet jako psychologiczny motor akcji i zagęścił wydarzenia, by uzyskać dramatyczne napięcie. Tak powstała tragedia o żądzy władzy, która korzysta z historii, ale funkcjonuje przede wszystkim jako uniwersalna opowieść o moralnym upadku.

Jaki wpływ miał Jakub I Stuart?

W roku 1603 na tron Anglii wstąpił Jakub I Stuart, wcześniej król Szkocji. Jego panowanie, trwające od 1603 roku, połączyło w jednej osobie koronę szkocką i angielską. „Makbet” powstawał właśnie w tej epoce – nazywanej często jakubiańską – a dramat wyraźnie dialoguje z upodobaniami nowego władcy. Jakub I interesował się czarownictwem, wydał nawet traktat „Daemonologie” o demonach i magii, a na dworze żywa była wiara w ingerencję sił nadprzyrodzonych w politykę.

W sztuce pojawiają się trzy wiedźmy, a także postać Hekate – królowej czarownic – co bezpośrednio odpowiada tym zainteresowaniom. Co więcej, w ówczesnym przekonaniu Jakub I uważał się za potomka Banka, szlachetnego przeciwnika Makbeta. W przedstawieniu, w którym ród Banka jest ukazany jako nośnik prawowitej władzy, łatwo zobaczyć ukłon wobec panującej dynastii.

„Makbet” łączy historię średniowiecznej Szkocji z polityczną rzeczywistością dworu Jakuba I, przez co staje się jednocześnie tragedią o władzy i pochlebstwem wobec monarchy.

O czym opowiada „Makbet” – fabuła i najważniejsze wątki?

Akcja dramatu rozgrywa się w Szkocji. Państwem rządzi król Dunkan, za którego panowania kraj rozwija się, a wojsko odnosi sukcesy w wojnach, między innymi z Norwegią. Wśród dowódców wyróżnia się Makbet, tan Glamis, a także jego przyjaciel Banko. Obaj są wiernymi żołnierzami i lojalnymi poddanymi koronowanego władcy.

Przepowiednia i pierwsza zbrodnia

Po zwycięskiej bitwie pod Forres Makbet i Banko spotykają na wrzosowisku trzy czarownice. Wieszczki pozdrawiają Makbeta trzema tytułami: tan Glamis, tan Kawdor oraz przyszły król. Pierwszy z tych tytułów bohater już posiada, drugi wydaje się mało prawdopodobny, a trzeci – wręcz niewyobrażalny. Banko słyszy z kolei, że będzie „ojcem królów”.

Chwilę po zniknięciu wiedźm zjawiają się królewscy posłańcy, którzy ogłaszają Makbetowi, że król mianuje go tanem Kawdoru w nagrodę za zasługi. Przepowiednia zaczyna się spełniać, co budzi w nim niepokój i jednocześnie rozbudza żądzę władzy. W tym momencie na scenę wkracza Lady Makbet, która, poznawszy treść proroctwa, zaczyna namawiać męża do zamordowania Dunkana.

Spadek w otchłań zbrodni

Makbet, mimo oporów sumienia, ulega presji żony. Zaprasza króla do swojego zamku w Inverness i tam, nocą, dokonuje królobójstwa. Oskarża o morderstwo królewskich strażników, których sam zabija, rzekomo w przypływie gniewu. Synowie Dunkana – Malkolm i Donalbein – uciekają za granicę, bojąc się o własne życie, a Makbet przejmuje tron Szkocji.

Wraz z koroną pojawia się jednak strach. Nowy władca widzi w każdym zagrożenie i wydaje rozkaz zamordowania Banka oraz jego syna Fleance’a. Banko ginie, lecz chłopcu udaje się uciec. Podczas uczty królewskiej Makbetowi ukazuje się duch zabitego przyjaciela, co świadczy o rosnącej obsesji i rozpadzie psychicznym króla.

Nadprzyrodzone proroctwa i upadek Makbeta

Szalejący z niepokoju Makbet ponownie udaje się do wiedźm, domagając się kolejnych przepowiedni. Słyszy, że:

• nie zginie z ręki człowieka zrodzonego z kobiecego łona,
• nie dotknie go „żaden cios morderczy, póki las Birnam nie ruszy na wzgórze Dunzynańskie”,
• potomstwo Banka ma panować w przyszłości.
• jego panowanie opiera się na krwi i przemocy.

Makbet wybiera z tych słów to, co go uspokaja – wierzy, że nikt nie spełni tak niezwykłych warunków. Równocześnie wydaje kolejne brutalne rozkazy. Na jego rozkaz ginie rodzina Makdufa – szkockiego tana, który przenosi się do Anglii, by wraz z Malkolmem zebrać wojska przeciw tiranowi.

W tym czasie Lady Makbet, początkowo najsilniejsza postać dramatu, zaczyna popadać w obłęd. Cierpi na lunatyzm, obsesyjnie „zmywa” krew z rąk, aż w końcu popełnia samobójstwo. To jedna z najbardziej przejmujących ilustracji motywu winy w literaturze dramatycznej.

Bitwa i spełnienie przepowiedni

Wojska Malkolma i Makdufa zbliżają się do zamku Dunzynańskiego. Malkolm nakazuje każdemu żołnierzowi zerwać gałązkę z lasu Birnam i maszerować z nią, by ukryć prawdziwą liczebność armii. Z perspektywy obrońców wygląda to tak, jakby cały las przesuwał się w stronę twierdzy – proroctwo wiedźm zaczyna się wypełniać w dosłowny sposób.

W finałowej scenie Makbet staje do pojedynku z Makdufem. Pewny swojej niezwykłej odporności na śmierć, powołuje się na słowa proroctwa o „człowieku zrodzonym z kobiecego łona”. Makduf odpowiada, że przyszedł na świat przez cesarskie cięcie, więc przepowiednia nie chroni tyrana. Makbet ginie, a jego głowę wbija się na pal. Tron Szkocji obejmuje Malkolm, co przywraca porządek polityczny.

Jakie motywy i tematy porusza „Makbet”?

„Makbet” jest dramatem krótkim, ale niezwykle gęstym tematycznie. W szkolnych analizach najczęściej zwraca się uwagę na kilka powracających motywów, które łatwo powiązać z innymi dziełami literackimi i wykorzystać na egzaminach.

Żądza władzy i tyrania

Żądza władzy jest jednym z centralnych tematów tragedii. Makbet na początku jawi się jako lojalny dowódca i wierny poddany Dunkana. Dopiero przepowiednia wiedźm oraz nacisk Lady Makbet budzą w nim pragnienie panowania. Z czasem to pragnienie przeradza się w obsesję – bohater zabija nie po to, by zdobyć koronę, ale by ją utrzymać.

Dramat pokazuje, że władza zdobyta przemocą prowadzi do tyranii. Makbet rządzi przez strach, otacza się pochlebcami i widzi w każdym wrogu. Struktura państwa rozpada się – tanowie uciekają, kraj pogrąża się w chaosie, co podkreśla polityczny wymiar tragedii.

Wina, kara i motyw snu

Wina w „Makbecie” nie ogranicza się do odpowiedzialności prawnej za morderstwo. Shakespeare pokazuje, jak psychiczne poczucie winy wyniszcza zarówno Makbeta, jak i jego żonę. Bohater widzi wizje, słyszy głosy, traci zdolność logicznego myślenia. Lady Makbet doświadcza z kolei natrętnych wyobrażeń krwi na swoich dłoniach.

Z tym motywem silnie łączy się symbol snu. Po pierwszej zbrodni Makbet mówi, że „zamordował sen” i że odtąd nie zazna już spokoju. Sen w dramacie oznacza ukojenie, niewinność i wewnętrzną harmonię – coś, co popełniona zbrodnia ostatecznie bohaterom odbiera.

Przeznaczenie i wolna wola

Spotkanie z wiedźmami otwiera w dramacie pytanie: co jest silniejsze – los czy wybór człowieka? Czarownice przepowiadają przyszłość, ale nie zmuszają Makbeta do działania. To on sam decyduje się na kłamstwo, morderstwo i zdradę. Można więc odczytać „Makbeta” jako opowieść o tym, jak człowiek sam realizuje mroczne proroctwo, wykorzystując je jako usprawiedliwienie swoich czynów.

W tragedii Shakespeare’a przepowiednia uruchamia ciąg wydarzeń, ale winę za królobójstwo i kolejne zbrodnie ponosi Makbet, który wybiera drogę przemocy.

Jak „Makbet” funkcjonuje w kulturze – przekłady i adaptacje?

Od XVII wieku „Makbet” nie znika z repertuarów teatrów. Jest obecny w kulturze wysokiej, szkolnych lekturach i popkulturze. Reżyserzy i tłumacze od ponad czterystu lat na nowo odczytują historię szkockiego wodza, przenosząc ją w różne czasy i miejsca.

Jakie są najważniejsze polskie przekłady „Makbeta”?

Do Polski dramat dotarł stosunkowo wcześnie – na scenie pojawił się już w 1812 roku w teatrze Wojciecha Bogusławskiego. Od tego czasu powstało wiele przekładów, które odzwierciedlają zmieniające się podejście do języka i teatru. Wśród tłumaczy znajdziemy tak znane nazwiska, jak Stanisław Egbert Koźmian, Józef Paszkowski, Leon Ulrich, Jan Kasprowicz, Krystyna Berwińska czy Jerzy S. Sito.

W drugiej połowie XX wieku szczególne uznanie krytyków – między innymi Jana Kotta i Tadeusza Łomnickiego – zdobył przekład Stanisława Barańczaka. Jego wersja łączy wierność sensowi oryginału z nowoczesnym, komunikatywnym językiem polskim, co sprawia, że jest chętnie wykorzystywana w inscenizacjach do dziś. Obok niej funkcjonują nowsze tłumaczenia, na przykład Piotra Kamińskiego, który przygotował edycję krytyczną dramatu.

Jakie filmowe i teatralne adaptacje warto znać?

Historia Makbeta wielokrotnie trafiała na ekran. Do najbardziej cenionych adaptacji filmowych należą:

• „Tragedia Makbeta” (1971) w reżyserii Romana Polańskiego – brutalna, naturalistyczna wizja średniowiecznej Szkocji,
• „Makbet” (2015) w reżyserii Justina Kurzela z Michaelem Fassbenderem w roli głównej – mroczna, wizualnie dopracowana interpretacja,
• „Tron we krwi” (1957) Akiry Kurosawy – przeniesienie fabuły do feudalnej Japonii, uznawane za jedną z najciekawszych transpozycji dramatu.
• liczne telewizyjne spektakle, w tym polski „Makbet” Andrzeja Wajdy z 2010 roku.

„Makbet” doczekał się także adaptacji operowej – Giuseppe Verdi skomponował operę „Macbeth” w 1847 roku, tworząc muzyczną interpretację konfliktów i namiętności obecnych w dramacie. W literaturze popularnej pojawiają się nawiązania do tej historii, jak choćby „Macbeth” Jo Nesbø – współczesna powieść kryminalna napisana w ramach projektu przepisującego sztuki Shakespeare’a na realia XXI wieku.

Od opery Verdiego, przez „Tron we krwi” Kurosawy, po współczesne thrillery – „Makbet” wciąż inspiruje twórców, którzy wykorzystują jego motywy w nowych kontekstach.

Jak „Makbet” pomaga na egzaminach i w analizie literackiej?

Dla uczniów w Polsce „Makbet” to przede wszystkim lektura obowiązkowa, która świetnie sprawdza się jako materiał na wypracowania. W jednym dramacie spotykają się: problem władzy, motyw winy, pytanie o wolną wolę i przeznaczenie, obraz szaleństwa oraz rozbudowana symbolika snu i krwi. Dzięki temu można go wykorzystać w wielu tematach – od rozważań o moralności po analizy psychologiczne bohaterów.

W roku 2026 uczniowie przygotowujący się do matury nadal sięgają po „Makbeta”, bo tekst pozostaje aktualny. Pytanie o to, jak daleko człowiek może się posunąć w imię ambicji, nie traci na znaczeniu. Z kolei silne, wyraziste postacie – Makbet, Lady Makbet, Makduf czy Malkolm – dostarczają bogatego materiału do charakterystyk i porównań z bohaterami innych dzieł.