Kto napisał Noce i dnie? Poznaj autorkę tej powieści

„Noce i dnie” napisała Maria Dąbrowska, jedna z najważniejszych polskich pisarek XX wieku, pięciokrotnie nominowana do literackiej Nagrody Nobla. Powieść ukazywała się w latach 1931–1934 i dziś uchodzi za najwybitniejszą epopeję polską dwudziestolecia międzywojennego. Jej historia, bohaterowie i filmowe adaptacje mocno wpisały się w polską kulturę. Jeśli chcesz lepiej poznać autorkę, genezę książki i jej dalsze losy, czytaj dalej.

Kim była Maria Dąbrowska – autorka „Nocy i dni”?

Maria Dąbrowska to prozaiczka i publicystka, której nazwisko w Polsce kojarzy się przede wszystkim z jedną książką – właśnie z powieścią „Noce i dnie”. Urodziła się w 1889 r., a zmarła 19 maja 1965 r., zostawiając po sobie bogaty dorobek literacki i dziennikarski. Jej życie mocno splatało się z historią kraju – dorastała w cieniu pamięci o powstaniu styczniowym, a twórczość rozwijała już w realiach niepodległej Polski.

Dąbrowska uchodziła za osobę intelektualnie bardzo aktywną – pisała nie tylko powieści i opowiadania, lecz także eseje i szkice o sprawach społecznych. W kręgu literackim zyskała opinię pisarki, która potrafi łączyć codzienność zwykłych ludzi z refleksją o kondycji człowieka. Jej nazwisko pojawia się obok tak ważnych autorów jak Stefan Żeromski czy Zofia Nałkowska, bo razem tworzyli obraz literatury polskiej pierwszej połowy XX wieku.

Największe uznanie przyniosły jej „Noce i dnie”. Za tę powieść otrzymała Państwową Nagrodę Literacką w 1933 r., a krytycy – m.in. Czesław Miłosz – wskazywali ją jako najważniejsze dzieło epickie międzywojnia. Dąbrowska była aż pięć razy nominowana do literackiej Nagrody Nobla (1939, 1957, 1959, 1960, 1965), co pokazuje skalę międzynarodowego zainteresowania jej twórczością.

Grono historyków literatury zgodnie uznaje „Noce i dnie” za najwybitniejszą polską powieść epicką dwudziestolecia międzywojennego.

Jak powstały „Noce i dnie”?

Prace nad „Nocami i dniami” nie zaczęły się od razu od gotowej koncepcji czterotomowej epopei. Maria Dąbrowska długo szukała właściwego kształtu opowieści i tytułu. Pierwsze próby z końca lat 20. XX w. publikowała w czasopismach w zupełnie innej formie. To pokazuje, jak długo dojrzewał pomysł, który dziś znamy jako jednolite dzieło.

W latach 1928–1929 fragmenty przyszłej powieści ukazały się w „Kobiecie Współczesnej” pod tytułem „Domowe progi”. Autorka szybko uznała, że taka nazwa zbytnio zawęża perspektywę do życia rodzinnego w domu Niechciców. Kolejny etap pracy przyniósł tytuł „Kłopoty pani Barbary” – ten z kolei podkreślał rolę jednej bohaterki, ale również nie obejmował całego zamysłu. Po latach dopracowywania postaci, zdarzeń i konstrukcji powieści, Dąbrowska zdecydowała się na ostateczną wersję – czterotomowe „Noce i dnie”.

W takiej postaci dzieło ukazało się w Warszawie, w wydawnictwie Jakuba Mortkowicza, w latach 1931–1934:

Autorka wielokrotnie wracała do rękopisu – zmieniała np. liczbę dzieci Niechciców z pięciorga na troje, porządkowała chronologię wydarzeń, dopracowywała dialogi. Z późniejszego szkicu o „Nocach i dniach” wiemy, że jednym z najważniejszych tematów było dla niej zderzenie dwóch odmiennych postaw życiowych: „współbrzmiącej z życiem” postawy Bogumiła

Kim naprawdę jest Barbara Niechcic?

Postać Barbary Niechcic – granej w filmie przez Jadwigę Barańską – ma swój bardzo konkretny pierwowzór. To Ludomira Szumska, z domu Gałczyńska, matka Marii Dąbrowskiej. Pisarka świadomie sięgnęła do rodzinnej historii i zaprosiła matkę do współtworzenia literackiego materiału.

W 1925 r., przygotowując się do pracy nad powieścią osadzoną po powstaniu styczniowym, Dąbrowska poprosiła Ludomirę, by spisała wspomnienia ze swojej młodości. Matka sięgnęła pamięcią do 1868 r. i opisała wydarzenia aż do przeprowadzki do Russowa w 1888 r.. Powstał zeszycik liczący 32 strony, w którym znalazły się obrazy codziennego życia, opisy śpiewanych pieśni, cytaty z listów, wspomnienia z pracy i z podróży.

Na odwrocie tego zeszytu Maria Dąbrowska dopisała zdanie, które dziś bywa cytowane jako dowód wagi dokumentu: „To jest źródło »Nocy i dni«, spisany dla mnie w 1925 r. »Pamiętniczek mojej matki«”. Widzimy więc, że Barbara Niechcic nie jest postacią całkowicie fikcyjną – w dużej mierze wyrasta z doświadczeń konkretnej kobiety żyjącej w drugiej połowie XIX wieku.

Pamiętnik Ludomiry Szumskiej, który posłużył jako „źródło »Nocy i dni«”, do dziś można oglądać w Muzeum Marii Dąbrowskiej.

Z notatek matki wyłaniał się obraz kobiety głodnej wiedzy i wrażliwej na kulturę. Ludomira przebywała w Warszawie, uczyła się kroju i szycia, chodziła do teatrów, muzeów, na koncerty. Pracowała jako nauczycielka, a potem, już po ślubie z Józefem Szumskim – pierwowzorem Bogumiła Niechcica – mierzyła się z trudami gospodarstwa ziemiańskiego. Takie szczegóły biografii znalazły odbicie w losach powieściowej Barbary.

O czym opowiada powieść „Noce i dnie”?

„Noce i dnie” to historia kilku pokoleń ziemiańskiej rodziny Niechciców – Bogumiła i Barbary oraz ich dzieci, krewnych i znajomych. Akcja rozgrywa się na tle ważnych przemian społecznych i politycznych, od powstania styczniowego po wybuch I wojny światowej. Powieść łączy szeroką panoramę historyczną z bardzo intymnym portretem małżeństwa.

Badacze zwracają uwagę na trzy główne „plany”, które nakładają się na siebie w konstrukcji utworu:

• plan obyczajowy – codzienność rodziny, praca, wychowanie dzieci, konflikty, codzienne radości i lęki,
• plan społeczny – pokazanie przemian warstwy szlacheckiej po klęsce powstania styczniowego i rodzenia się nowej grupy – inteligencji,
• plan egzystencjalny – refleksja nad sensem życia, przemijaniem, miejscem człowieka w cyklu natury.

Historię Niechciców śledzimy w zmieniających się miejscach – od miasteczek i dworów po większe ośrodki, gdzie spotykają się różne środowiska społeczne. Z biegiem tomów pojawiają się nowe postaci, stare odchodzą, dzieci dorastają, a czytelnik obserwuje, jak te indywidualne biografie wpisują się w szerszy bieg historii.

Dąbrowska nie pisze „romansu historycznego”, tylko epicką opowieść o życiu – o niespełnionej miłości Barbary, o pracowitości Bogumiła, o drobnych, codziennych gestach, które budują wspólnotę. Ten splot intymności i historii sprawił, że książka do dziś bywa nazywana polskim odpowiednikiem szerokich europejskich sag rodzinnych.

Jak „Noce i dnie” trafiły na ekran?

Powieść Marii Dąbrowskiej szybko zainteresowała ludzi teatru. Już w 1971 r. w Teatrze im. Wojciecha Bogusławskiego w Kaliszu powstała adaptacja sceniczna zatytułowana „Noce i dnie” – tekst przygotowała Krystyna Miłobędzka, a reżyserię prowadziła Izabella Cywińska. Ta inscenizacja trafiła także do Teatru Telewizji, co otworzyło utworowi drogę do szerszej publiczności.

Prawdziwym przełomem była jednak filmowa adaptacja. „Noce i Dnie (film)”, w reżyserii Jerzego Antczaka, weszły na ekrany w 1975 r. Produkcja okazała się jednym z największych sukcesów polskiego kina – film obejrzało 22 miliony widzów, a obraz zdobył nominację do Oscara. Trzy lata później, w 1978 r., powstał również serial telewizyjny „Noce i dnie”, który utrwalił popularność historii Niechciców.

Ogromny wpływ na odbiór ekranizacji miała rola Barbary. Jadwiga Barańska, tworząc tę postać pod reżyserskim okiem Antczaka, na stałe związała swoje nazwisko z bohaterką Dąbrowskiej. To jej twarz, jej głos i słynna scena z nenufarami wielu widzom przychodzi na myśl, gdy myślą o „Nocach i dniach”. Nic dziwnego, że aktorkę często wspomina się właśnie jako „filmową Barbarę Niechcic”.

Adaptacje nie zakończyły się w XX wieku. W 2022 r. w Teatrze im. Wilama Horzycy w Toruniu powstał spektakl „Noce i dnie, czyli między życiem a śmiercią” w reżyserii Michała Siegoczyńskiego. A obecnie przygotowywany jest nowy serial – w reżyserii Kamili Tarabury dla platformy Netflix – co pokazuje, że historia stworzona przez Dąbrowską nadal inspiruje kolejne pokolenia artystów.

Jak muzyka i filmowe nagrody wpłynęły na legendę „Nocy i dni”?

Gdy mówi się dziś o filmie „Noce i Dnie”, obok nazwiska Marii Dąbrowskiej praktycznie zawsze pojawiają się dwa inne: Jerzy Antczak i Waldemar Kazanecki. Pierwszy to reżyser, który przeniósł powieść na ekran, drugi – autor muzyki filmowej, odpowiedzialny m.in. za słynny „Walc Barbary”. Ten motyw – delikatny, nostalgiczny, a jednocześnie bardzo rozpoznawalny – stał się muzycznym symbolem całej historii.

Antczak we wspomnieniach pisał, że właśnie motyw walca był jego „kartą przetargową” w walce o realizację filmu. Kiedy przedstawił pomysł kina opowiadającego o Niechcicach, część decydentów uważała temat za niemodny. Dopiero gdy usłyszeli kompozycję Kazaneckiego, zmienili zdanie i dali zielone światło produkcji. W tym sensie to muzyka dosłownie otworzyła drogę ekranizacji powieści.

„Walc Barbary” tak mocno związał się z filmem, że dla wielu widzów pierwszym skojarzeniem z „Nocami i dniami” jest nie scena, lecz melodia.

Sam Kazanecki znany był także z innych partytur – bardzo cenił muzykę do „Hrabiny Cosel” czy serialu „Czarne chmury”. Z czasem powstały nowe aranżacje jego kompozycji, wykonane przez orkiestrę Sinfonia Viva, w tym także tematów związanych z „Nocami i dniami”.

Choć film Jerzego Antczaka zebrał dziesiątki nagród, kompozytor przez lata pozostawał nieco w cieniu. Dla „Nocy i Dni” wyróżnienia trafiły głównie do reżysera i odtwórców głównych ról. Sam Kazanecki otrzymał za swoją twórczość m.in. statuetkę Złotej Kaczki – w jego przypadku przyznaną już po śmierci, jako rodzaj hołdu za muzykę, która na trwałe weszła do polskiej kultury.