Kto napisał Opowieści z Narnii?

Opowieści z Narnii napisał C.S. Lewis, brytyjski pisarz, filolog, filozof i świecki teolog, żyjący w latach 1898–1963. Cykl powstawał w latach 1949–1954 i do dziś sprzedał się w ponad 120 milionach egzemplarzy na całym świecie. Warto przyjrzeć się bliżej człowiekowi, który stworzył Narnię, jego życiu, wierze i przyjaźniom, bo mocno przenikają one do tej serii.

Kim był C.S. Lewis?

29 listopada 1898 roku w Belfaście przyszedł na świat Clive Staples Lewis

W dzieciństwie Lewis razem ze starszym bratem Warrenem tworzył własne krainy i historie. Z tych zabaw narodziło się królestwo Boxen, zamieszkane przez antropomorficzne zwierzęta – widać w nim przedsmak późniejszej Narnii. Ważnym elementem domu była rzeźbiona szafa z dębowego drewna, w której dzieci lubiły się chować i słuchać opowieści – skojarzenie ze „starą szafą” z pierwszego tomu cyklu nie jest przypadkowe.

Dziecięca idyllia skończyła się gwałtownie w 1908 roku, gdy matka autora zmarła na raka. Ojciec załamał się po tej stracie, ich relacje stały się trudne, a chłopcy zostali wysłani do surowej szkoły z internatem w Anglii. Lata szkolnych tułaczek, przemoc ze strony dyrektora i samotność sprawiły, że młody Lewis porzucił wiarę i zaczął fascynować się ateizmem oraz okultyzmem.

Jak doświadczenia życiowe wpłynęły na Narnię?

W 1917 roku Lewis został powołany do wojska i trafił na front I wojny światowej we Francji. Został ciężko ranny odłamkami granatu, a jego bliski przyjaciel „Paddy” Moore poległ. Lewis spełnił daną mu obietnicę – po wojnie zamieszkał z matką przyjaciela i opiekował się nią ponad trzy dekady. Wojenne doświadczenia, cierpienie i śmierć młodych kolegów wracają w Narnii w postaci powagi walki dobra ze złem i realnych ofiar, jakie ona pociąga.

Cykl o Narnii nie jest więc „ucieczką od rzeczywistości”, ale raczej próbą pokazania jej sensu przez pryzmat baśni. Śmierć Aslana, lęk dzieci w „Ostatniej bitwie”, doświadczenie wygnania czy tęsknota za utraconym domem mają swoje korzenie w biografii autora – chłopca wyrwanego z rodzinnego Edenu i żołnierza, który widział okopy Francji.

Wojna i strata matki sprawiły, że C.S. Lewis pisał o Narnii jak o świecie zaczarowanym, ale przecinanym przez bardzo realny ból, zdradę i śmierć.

Powrót do wiary

Choć dorastał w domu o silnych tradycjach religijnych, młody Lewis stał się zdeklarowanym ateistą. Fascynowały go pisma ezoteryczne, mitologie, okultyzm. Zmiana przyszła stopniowo – przez lekturę George’a MacDonalda, G.K. Chestertona oraz rozmowy z przyjaciółmi z Oksfordu. Kluczową rolę odegrał J.R.R. Tolkien, gorliwy katolik, który latami dyskutował z Lewisem o sensie wiary i naturze mitu.

Ostateczny zwrot nastąpił na początku lat 30., kiedy Lewis, już jako wykładowca literatury w Oxfordzie, „wrócił do chrześcijaństwa”. Sam opisał tę drogę w autobiograficznej książce „Zaskoczony radością”. Od tego momentu zaczął pisać nie tylko literaturę piękną, ale także teksty z zakresu apologetyki – obrony wiary, jak „Chrześcijaństwo po prostu” czy „Problem cierpienia”.

Inklingowie i przyjaźń z Tolkienem

W latach 30. i 40. Lewis współtworzył oksfordzką grupę Inklingowie – nieformalne grono pisarzy i myślicieli, którzy spotykali się w pubach, by czytać swoje teksty i ostro je komentować. Obok Lewisa bywali tam Tolkien, Owen Barfield, Charles Williams i kilku innych autorów. Właśnie przy tych spotkaniach Tolkien czytał fragmenty „Władcy Pierścieni”, a Lewis – powstające „Opowieści z Narnii”.

Choć obaj stworzyli dziś klasyczne uniwersa fantasy, ich podejście do gatunku się różniło. Tolkien krytykował nadmiar „pomieszanych” motywów w Narnii – fauny obok Świętego Mikołaja, mity greckie obok symboliki chrześcijańskiej. Paradoksalnie to właśnie te śmiałe połączenia sprawiły, że cykl Lewisa tak mocno działa na wyobraźnię czytelników różnych pokoleń.

Jak powstawały „Opowieści z Narnii”?

„Opowieści z Narnii” to siedmiotomowy cykl napisany w latach 1949–1954. Lewis zaczął od pojedynczego obrazu: fauna z parasolką, idącego z pakunkami przez zaśnieżony las. Z tego obrazu narodził się „Lew, czarownica i stara szafa”. Co ciekawe, autor początkowo w ogóle nie planował kolejnych części – dopiero sukces pierwszej książki i „nacisk” przyjaciół oraz czytelników sprawiły, że rozwinął cały świat Narnii.

Seria obejmuje siedem tytułów: „Lew, czarownica i stara szafa”, „Książę Kaspian”, „Podróż Wędrowca do Świtu”, „Srebrne krzesło”, „Koń i jego chłopiec”, „Siostrzeniec czarodzieja” i „Ostatnia bitwa”. Każda z części jest zamkniętą historią, ale razem tworzą rozległą opowieść – od stworzenia świata po jego kres. Ilustracje Pauline Baynes, obecne w wielu wydaniach do dziś, stały się integralną częścią odbioru cyklu.

„Opowieści z Narnii” liczą 7 tomów i zostały przetłumaczone na ponad 40 języków, osiągając sprzedaż ponad 120 milionów egzemplarzy.

Symbolika i przesłanie

W Narnii łatwo dostrzec symbolikę chrześcijańską – Aslan, który składa siebie w ofierze za zdrajcę Edmunda i zwycięża śmierć, wyraźnie przywołuje obraz Chrystusa. Sam Lewis podkreślał jednak, że nie pisał czystej alegorii. Pytał raczej: jak wyglądałby Chrystus, gdyby wszedł do innego świata, gdzie mówią zwierzęta i rządzi magia? Odpowiedź brzmi: byłby jak wielki lew, który stwarza, umiera i odnawia Narnię.

Cykl porusza takie tematy jak wierność, zdrada, przebaczenie, władza, wolność, odpowiedzialność za słabszych. Od „Lwa, czarownicy i starej szafy” po „Ostatnią bitwę” przewija się wizja świata, w którym dobro i zło są realne, mają konsekwencje, ale każdy może wrócić na dobrą drogę, jeśli przyzna się do winy i przyjmie pomoc Aslana.

Jakie inne książki napisał autor Narnii?

Choć to „Opowieści z Narnii” przyniosły Lewisowi międzynarodową sławę, jego dorobek jest znacznie szerszy. Pisał zarówno fantastykę, jak i eseje teologiczne, literaturoznawcze monografie czy poezję. Do dziś szeroko czytane są zwłaszcza jego książki o wierze i miłości.

Jednym z najczęściej wznawianych tytułów jest „Cztery miłości” z 1960 roku, gdzie Lewis analizuje różne rodzaje miłości: przywiązanie rodzinne, przyjaźń, eros i agape. Pokazuje, jak łatwo każde z tych uczuć wypaczyć, jeśli staje się bożkiem, ale też jak mogą one stać się drogą do dojrzałości. Książka jest napisana przystępnym językiem, z typowym dla autora humorem i dystansem.

W eseistycznym „Chrześcijaństwo po prostu” Lewis syntetycznie przedstawia podstawowe intuicje wiary, odwołując się do pojęcia prawa naturalnego. W jednym z fragmentów, inspirowanym myślą Davida Hume’a, zastanawia się, czym różni się opis tego, co faktycznie się dzieje, od normy mówiącej, jak człowiek powinien postępować. To jedna z najpopularniejszych współczesnych książek apologetycznych, używana do dziś w dyskusjach o etyce.

Fantastyka i teksty naukowe

Przed Narnią Lewis napisał także „trylogię międzyplanetarną”, zaczynającą się od powieści „Z milczącej planety”. Łączy w niej sci‑fi z refleksją teologiczną i filozoficzną – główny bohater trafia na inne planety, gdzie spotyka odmienne cywilizacje i mierzy się z pytaniami o naturę zła. Widać tu podobną wrażliwość jak w Narnii, ale skierowaną do dorosłego czytelnika.

Jako filolog i historyk literatury, Lewis opublikował też m.in. „Alegorię miłości”, cenione studium rozwoju motywu miłości dworskiej od średniowiecza po czasy Szekspira. Pracował najpierw w Oksfordzie, potem objął katedrę literatury średniowiecznej i renesansowej w Cambridge, gdzie wykładał niemal do śmierci, mimo pogarszającego się zdrowia.

Kim była Joy Gresham i jak wpłynęła na życie Lewisa?

W połowie lat 50. w życie autora Narnii wkroczyła Joy Gresham (z domu Davidman), amerykańska pisarka żydowskiego pochodzenia. Zafascynowana jego książkami, napisała do niego list – z czasem korespondencja przerodziła się w przyjaźń, a potem w miłość. Joy przeszła z judaizmu na chrześcijaństwo, rozwiodła się z mężem i przeprowadziła do Anglii z dwoma synami.

W 1956 roku Lewis i Joy zawarli cywilny ślub, głównie po to, by umożliwić jej pozostanie w Wielkiej Brytanii. Wkrótce potem u Joy wykryto raka kości. Mimo dramatycznej diagnozy para zdecydowała się na ślub kościelny, który odbył się w szpitalnym pokoju. Choroba na chwilę ustąpiła, małżeństwo zdążyło jeszcze wspólnie podróżować, m.in. do Grecji – kraju, który oboje podziwiali z lektur klasyków.

Joy zmarła w 1960 roku. Lewis opisał swoje zmaganie z żałobą w krótkiej, niezwykle poruszającej książce „Smutek”. Nie jest to słodka pociecha, ale bardzo szczera relacja człowieka, który boi się utraty wiary po utracie ukochanej. Po śmierci żony pisarz zaopiekował się jej synami aż do własnej śmierci w 1963 roku.

Małżeństwo z Joy Gresham pokazało Lewisa już nie jako „teologa zza biurka”, ale męża i wdowca, który swoje teorie o miłości i cierpieniu przetestował na własnym życiu.

Jak dziś żyje Narnia?

Od pierwszych wydań w latach 50. „Opowieści z Narnii” nie znikają z księgarń. Książki zostały przetłumaczone na ponad 40 języków, są lekturą szkolną m.in. w Polsce (w klasie piątej omawia się „Lwa, czarownicę i starą szafę”) i co roku znajdują nowych czytelników. W 1956 roku „Ostatnia bitwa” przyniosła Lewisowi prestiżową nagrodę Carnegie Medal, przyznawaną wybitnym książkom dla młodzieży w Wielkiej Brytanii.

Narnia od dawna obecna jest też w innych mediach. Powstały słuchowiska radiowe, spektakle teatralne, seriale telewizyjne BBC, a w XXI wieku – superprodukcje kinowe: „Lew, czarownica i stara szafa”, „Książę Kaspian” i „Podróż Wędrowca do Świtu”. W 2018 roku ogłoszono, że platforma Netflix wykupiła prawa do ekranizacji wszystkich siedmiu tomów cyklu, planując zarówno seriale, jak i filmy osadzone w świecie Narnii.

Fakt, że w 2026 roku, ponad 60 lat po śmierci C.S. Lewisa, kolejne pokolenia wciąż wracają do tej historii, pokazuje, jak mocno połączenie dziecięcej wyobraźni z poważnymi pytaniami o dobro, miłość i wierność zakorzeniło się w kulturze. Narnię „napisał” konkretny człowiek – uczony z Belfastu, który przeżył wojnę, utratę wiary i jej odzyskanie – i właśnie dlatego ten świat wciąż wydaje się tak żywy.