Kto napisał Przedwiośnie? Poznaj autora tej powieści

„Przedwiośnie” napisał Stefan Żeromski, a ta powieść z 1924 roku jest jego wielkim, gorzkim rozrachunkiem z polską niepodległością i marzeniami o „szklanych domach”. To także opowieść o dojrzewaniu Cezarego Baryki i sporze między reformą a rewolucją, który do dziś pobudza do myślenia. Jeśli chcesz lepiej poznać autora, jego biografię i sens tej książki, zatrzymaj się przy tym tekście na dłużej.

Kto napisał „Przedwiośnie” i kiedy ukazała się powieść?

Autorem „Przedwiośnia” jest Stefan Żeromski – prozaik i publicysta, nazywany często „sumieniem polskiej literatury”. Powieść powstała po I wojnie światowej, około 1921–1924 roku, a w formie książkowej ukazała się w Warszawie w wydawnictwie Jakuba Mortkowicza z datą 1925 (oryginalne pierwsze wydanie to rok 1924, ale z sygnaturą 1925).

Utwór od razu wywołał dyskusje polityczne i literackie, a między rokiem 1925 a 1928 wyszedł aż w sześciu edycjach. Po II wojnie światowej ukazywał się dziesiątki razy – m.in. w „Czytelniku” i w serii Biblioteki Narodowej Ossolineum – co utrwaliło jego rangę jako jednej z najważniejszych polskich powieści XX wieku.

Kim był Stefan Żeromski – autor „Przedwiośnia”?

Żeromski urodził się w 1864 roku w rodzinie zubożałej szlachty kieleckiej. Doświadczył biedy, tułaczki, pracy korepetytora, bibliotekarza i urzędnika, zanim stał się jednym z najważniejszych pisarzy Młodej Polski. W jego biografii uderza coś jeszcze – niezwykle silne poczucie odpowiedzialności za wspólnotę. Już w młodzieńczych „Dziennikach” notował, że jego „sumieniem jest Ojczyzna”.

Przed „Przedwiośniem” napisał m.in. „Syzyfowe prace”, „Siłaczkę”, „Ludzi bezdomnych”, „Rozdziobią nas kruki, wrony…”, „Popioły”. W tych książkach konsekwentnie łączył wrażliwość społeczną z ostrą krytyką polskich elit. W czasie I wojny światowej był współtwórcą Rzeczypospolitej Zakopiańskiej, angażował się w akcje charytatywne, brał udział w pracach nad plebiscytami o polskie granice, wymyślił nazwę „Społem” dla ruchu spółdzielczego. Nie był więc pisarzem zza biurka, lecz człowiekiem realnej roboty publicznej.

Zmarł w 1925 roku, w roku wydania „Przedwiośnia”. Powieść stała się symbolicznie jego literackim testamentem – bilansem walki o niepodległą Polskę i pytaniem: co z tą wolnością zrobimy?

O czym jest „Przedwiośnie” – fabuła i trójdzielna konstrukcja?

Powieść ma strukturę trzech powiązanych ze sobą części: „Szklane domy”, „Nawłoć” i „Wiatr od wschodu”. Wszystkie oglądamy oczami Cezarego Baryki, syna polskich emigrantów z Baku, który „dojrzewa do polskości” w świecie wojen, rewolucji i społecznych sprzeczności.

„Rodowód” i „Szklane domy”

Na początku Żeromski krótko szkicuje „Rodowód” – historię rodziny Baryków. Ojciec, Seweryn, to polski urzędnik carskiej Rosji, który dzięki energii dorabia się pokaźnego majątku w Baku. Matka, Jadwiga z Siedlec, całe życie tęskni za „krajem”, siedleckim pejzażem, „Sekułą” i Muchawką.

Cezary dorasta w dostatku, bardziej „po rosyjsku” niż „po polsku”. Wybuch I wojny światowej zabiera ojca na front, a rewolucja w Baku, którą chłopak początkowo się zachłystuje, kończy się nędzą, głodem, aresztem i śmiercią matki na robotach publicznych. Żeromski pokazuje tu brutalną stronę rewolucji: masakry Ormian przez tureckie wojska i Azerów, rabunki, katownie.

Po latach Cezary odnajduje ojca i z nim rusza do odrodzonej Polski. Podczas drogi Seweryn roztacza przed nim wizję kraju „szklanych domów”, czyli nowoczesnej, sprawiedliwej Polski, w której chłopi mieszkają w higienicznych, szklanych budynkach, a wieś korzysta z osiągnięć techniki. To mit modernizacyjny, projekt cywilizacji opartej na pracy, higienie, elektryfikacji i współdziałaniu. Seweryn jednak umiera w drodze.

Gdy Cezary dociera do Warszawy, okaże się, że szklane domy nie istnieją. Zamiast nich ma przed sobą biedę, baraki, bród, prowizorkę. To pierwszy wielki zawód polskim „przedwiośniem” – czasem, gdy już czuć powiew wiosny wolności, ale rzeczywistość jest wciąż zimna, błotnista i nieurządzona.

„Nawłoć”

Po krótkim epizodzie studenckim Cezary bierze udział w wojnie polsko‑bolszewickiej, ratuje życie Hipolitowi Wielosławskiemu i trafia do jego rodzinnego majątku w Nawłoci. Tu widzi świat polskiej ziemiańskiej „zabawy”: polowania, tańce, romanse, plotki, rozrzutność, brak poczucia odpowiedzialności. Obok salonu – wieś folwarczna, nędza chłopów i komorników z takich miejsc jak Chłodek.

Nawłoć jest jak wynaturzone Soplicowo: bez programu, bez idei, pełne przesądów, egoizmu i odruchowego paternalizmu. Romantyczne i erotyczne wątki (Karolina Szarłatowiczówna, Laura Kościeniecka, Wanda Okszyńska) tylko wyostrzają kontrast między prywatną grą uczuć a społecznym rozkładem. Dla Cezarego to drugi, jeszcze mocniejszy cios – przekonanie, że szlachecka Polska nie poprowadzi kraju do naprawy.

„Wiatr od wschodu”

W trzeciej części Baryka wraca do Warszawy. Pracuje u Szymona Gajowca – dawnej miłości swojej matki, obecnie wiceministra skarbu, który pisze wielką książkę o „Polsce złożonej z trzech nierównych połówek”. Cezary porządkuje statystyki, raporty, wykazy, poznaje wizję powolnych reform państwa: stabilnej waluty, reformy rolnej, oświaty, armii.

Jednocześnie słucha Antoniego Lulka, ideowego komunisty, który głosi hasło rewolucji, likwidacji burżuazji, walki klas i odwołuje się do doświadczeń rewolucji bolszewickiej. W wewnętrznym sporze między „gajowszczyzną” (ewolucją przez państwo) a lulkowszczyzną (rewolucją klasową) Cezary nie potrafi się zdecydować. Z jednej strony widział już grozę przewrotu w Baku, z drugiej – widzi realną nędzę „najniższych”: komorników, bezrobotnych, żydowskie getto, chłopów bez ziemi.

W finale, podczas robotniczego pochodu na Belweder, kiedy drogę zastawia im mur żołnierzy, tłum się cofa. Tylko Cezary wychodzi z szeregów i samotnie idzie naprzód na ten szary mur. To ikoniczna scena: Żeromski nie daje odpowiedzi, w którą stronę pójdzie Baryka – czy stanie na czele rewolucjonistów, czy raczej będzie chciał zmusić państwo do radykalnych reform.

Dlaczego Żeromski napisał „Przedwiośnie” i jak rozumiał tę powieść?

„Przedwiośnie” to efekt kilkunastoletnich doświadczeń autora: obserwacji rewolucji 1905 roku, bycia korespondentem wojennym podczas wojny polsko‑bolszewickiej, udziału w sporach politycznych pierwszych lat niepodległości. Żeromski był ideowo bliski socjalizmowi niepodległościowemu (PPS), ale komunizm uważał za śmiertelne zagrożenie dla polskiej państwowości.

Po publikacji powieści w 1925 roku wielu krytyków zarzucało mu, że propaguje komunizm. Żeromski odpowiedział w głośnym tekście „Arcybaszewowi i innym”, pisząc wprost:

Nigdy nie byłem zwolennikiem rewolucji, czyli mordowania ludzi przez ludzi z racji rzeczy, dóbr i pieniędzy – we wszystkich swych pismach, a w „Przedwiośniu” najdobitniej potępiałem rzezie i kaźnie bolszewickie. Nikogo nie wzywałem na drogę komunizmu, lecz za pomocą tego utworu literackiego usiłowałem (…) zabiec drogę komunizmowi, ostrzec, przerazić, odstraszyć.

Dla niego powieść była „uderzeniem w sumienie polskie” – wołaniem o Polskę obywatelską, sprawiedliwą, ale zarazem narodową, która będzie potrafiła dać „ziemię i dom bezrolnym i bezdomnym” lepiej niż Moskwa.

Jak „Przedwiośnie” funkcjonuje dziś – lektura, rękopis, spory?

Od lat 40. do 90. XX wieku powieść była obowiązkową lekturą szkolną, jednak w interpretacjach PRL‑owskich często eksponowano „drogę Baryki do komunizmu”, marginalizując ironię i przestrogę przed bolszewizmem. Dopiero po 1989 roku mocniej wybrzmiała warstwa krytyczna wobec ideologii rewolucyjnej i precyzyjne rozróżnienie między socjalizmem a komunizmem, które Żeromski konsekwentnie podkreślał.

W 2018 roku „Przedwiośnie” zostało wybrane jako lektura ogólnopolskiej akcji „Narodowe Czytanie”. Na potrzeby wydarzenia powstała skrócona wersja utworu, przygotowana przez Andrzeja Dobosza na zlecenie Kancelarii Prezydenta. Cięcia (około jednej trzeciej tekstu) wywołały ostry sprzeciw części nauczycieli i badaczy, zwłaszcza z powodu usunięcia fragmentów najbardziej kontrowersyjnych politycznie.

Osobną historię ma rękopis „Przedwiośnia”: brulion na 95 kartach, zapisanych obustronnie, pełnych skreśleń i poprawek. Czystopis zaginął, więc ten brulion jest jedynym źródłem do rekonstrukcji procesu pisania. Ukryty w czasie wojny w piwnicy kamienicy przy Rynku Starego Miasta w Warszawie (w siedzibie wydawnictwa Mortkowicza), po wojnie odzyskany przez Monikę Żeromską, w 2002 roku został podarowany Bibliotece Narodowej. Ze względu na stan zachowania pozostaje pod szczególną ochroną, a czytelnicy mają do dyspozycji jego cyfrową kopię w serwisie polona.pl.

Jak czytać „Przedwiośnie” dzisiaj?

Dla współczesnego czytelnika z roku 2026 ta powieść jest kilkoma rzeczami naraz:

• opowieścią o dojrzewaniu jednostki – o kimś, kto wchodzi w dorosłość w świecie przewrotów, wojny, zagubienia moralnego;
• diagnozą II Rzeczypospolitej – krajem „przedwiośnia”, gdzie obok entuzjazmu wolności istnieje chaos, nędza, „paskarstwo, łapownictwo, dorobkiewczostwo kosztem ogółu”;
• sporem o drogę przemian – między państwowym reformizmem Szymona Gajowca a rewolucyjnym radykalizmem Antoniego Lulka;
• ostrzeżeniem przed ślepą wiarą w przemoc – pokazem, że rewolucja niszczy nie tylko „burżujów”, ale też robotników, chłopów, dzieci, „biednych ludzi Podlasia”;
• mocnym pytaniem o odpowiedzialność elit – ziemiaństwa Nawłoci, urzędników, bogacących się mieszczan, ale też inteligencji, która łatwo popada w „bajdurzenie”, zamiast działać.

To nie jest ani hymn na cześć buntu, ani pochwała letnich półśrodków. Żeromski pokazuje, jak bardzo Polska potrzebuje wielkich, mądrych reform, ale też jak tragicznie kończy się każde „przedwiośnie”, w którym zwycięża lenistwo, krótkowzroczność i pycha.

Dlatego odpowiedź na pytanie „kto napisał ‘Przedwiośnie’?” nie kończy się na nazwisku. Napisał je Stefan Żeromski – pisarz, który biografią, publiczną aktywnością i Siłą tej powieści wciąż zmusza, by pytać, co my, we własnym „przedwiośniu”, robimy ze swoją wolnością.