Kto napisał Akademię pana Kleksa?

„Akademię pana Kleksa” napisał Jan Brzechwa, a książka ukazała się drukiem w 1946 roku. Powstała jednak wcześniej, w okupowanej Warszawie, gdy autor ukrywał się i pracował jako ogrodnik na Torze Służewiec. Jeśli chcesz lepiej poznać twórcę, okoliczności powstania powieści oraz późniejsze filmowe adaptacje, przeczytaj ten artykuł do końca.

Kto napisał „Akademię pana Kleksa”?

Za autora „Akademii pana Kleksa” uważa się jednego z najpopularniejszych poetów dziecięcych XX wieku – Jana Brzechwę. Naprawdę nazywał się Jan Lesman, a nazwisko Brzechwa było literackim pseudonimem, pod którym publikował wiersze, bajki i satyry. Urodził się w 1898 roku, a zmarł w 1966, pozostawiając bogaty dorobek poetycki oraz prozatorski, który wszedł na stałe do kanonu polskiej literatury dla dzieci.

Brzechwa zasłynął z lekkiego, muzycznego języka i pomysłowych gier słownych, co znakomicie widać w przygodach Ambrożego Kleksa, Adasia Niezgódki i innych uczniów o imionach na literę A. Jednocześnie był to autor o silnym zapleczu patriotycznym – jako młody człowiek służył w wojnie polsko‑bolszewickiej, działał w środowisku niepodległościowym i angażował się w konspiracyjną działalność literacką podczas II wojny światowej.

Co ciekawe, w czasie okupacji funkcjonował pod własnym, żydowskim nazwiskiem Lesman, nie należy więc do typowych życiorysów pisarzy tej epoki. Współcześni wspominali, że łączył w sobie pogodę ducha, elegancję i ogromną pracowitość – wszystko to przełożyło się na ton i klimat „Akademii pana Kleksa”.

W jakich okolicznościach powstała „Akademia pana Kleksa”?

Choć pierwsze wydanie książki datowane jest na 1946 rok, sam tekst narodził się wcześniej, w realiach okupowanej Warszawy. Brzechwa wspominał, że pisał tę bajkę, gdy ukrywał się na terenie Tor Służewiec – ogromnego, 138‑hektarowego kompleksu wyścigów konnych na ówczesnych obrzeżach miasta. Zatrudniono go tam jako ogrodnika, więc w ciągu dnia doglądał roślin, a wieczorami przenosił się w świat Ambrożego Kleksa.

Sam tor, otwarty 3 czerwca 1939 roku, był jednym z najnowocześniejszych założeń modernistycznych stolicy. Po klęsce wrześniowej przejęły go wojska niemieckie – w stajniach powstał szpital weterynaryjny, na trybunach ulokowano sztab lotniczy, magazyny i warsztaty, a na bieżni urządzono lądowisko dla małych samolotów. W takich kulisach, pomiędzy okupacyjnym zagrożeniem a codzienną pracą, autor kreślił bajkową opowieść o akademii przy ulicy Czekoladowej.

Brzechwa tworzył „Akademię pana Kleksa” jako kolorową, pełną humoru historię właśnie po to, by odgrodzić się od koszmaru wojny i dać sobie – oraz przyszłym czytelnikom – chwilę wytchnienia.

Badacze literatury zwracają uwagę, że w tej bajce pobrzmiewają echa wojny: opisy wilczych watah terroryzujących ludzi przypominają atmosferę 1939 roku, a motyw zagrożenia i ratunku pojawia się w tle wielu przygód. Mimo to książka zachowuje ton lekkiej fantazji, bo zadaniem pisarza było zbudowanie dzieciom azylu wyobraźni.

Jak wyglądała okupacyjna codzienność autora?

W czasie okupacji Jan Brzechwa – jako Lesman – żył pozornie „normalnie”: chodził po mieście, nie mieszkał w getcie, nie nosił opaski, choć za taki status groziła śmierć. Jednocześnie współpracował z Wydziałem Literackim Armii Krajowej, a jego patriotyczne wiersze ukazywały się w prasie podziemnej i w powstańczym „Biuletynie Informacyjnym”. Ta podwójność – zwyczajna praca ogrodnika na Służewcu i konspiracja literacka – wyostrzyła w nim potrzebę ucieczki w baśń.

Na jego psychikę silnie wpływał także intensywny romans z Janiną Serocką (późniejszą żoną). Znajomi twierdzili, że uczucie to dosłownie uratowało mu życie – przez długi czas żył jak w szklanej bańce, skupiony na miłości i pisaniu, jakby wojna istniała obok. Ten stan emocjonalnego oderwania sprzyjał kreowaniu tak niezwykłego bohatera jak Ambroży Kleks, który też jakby żyje „obok” codzienności, w świecie własnych zasad.

Dlaczego Tor Służewiec jest związany z „Akademią pana Kleksa”?

Gdy tor powstawał pod koniec lat 30., miał być symbolem elegancji i nowoczesności. Po wojnie – już w Polsce Ludowej – wznowiono tu gonitwy, a sam obiekt stał się ikonicznym miejscem warszawskiej rozrywki. Dziś (w 2026 roku) funkcjonuje jako zabytkowy kompleks i centrum wydarzeń sportowo‑kulturalnych. Ale dla historii literatury ważniejsze jest coś innego: to właśnie tutaj autor stworzył w całości „Akademię pana Kleksa”, co czyni Służewiec jednym z najciekawszych „miejsc narodzin” polskiej książki dziecięcej.

Dominik Nowacki, obecny dyrektor toru, mówi o nim jako o pomostu między kulturą przedwojenną a współczesną. Ten opis pasuje też do samej powieści – stoi ona na granicy dwóch światów: dawnej, inteligenckiej Warszawy i powojennej Polski, która szukała nowego języka dla dzieci i młodzieży.

Jaką książką jest „Akademia pana Kleksa”?

„Akademia pana Kleksa” to powieść dla dzieci, której akcja rozgrywa się w niezwykłej szkole przy ulicy Czekoladowej. Trzypiętrowy, kolorowy gmach otacza park oraz mur z furtkami do sąsiednich bajek. Na parterze znajdują się sale lekcyjne, wyżej sypialnie i jadalnia, jeszcze wyżej mieszkanie pana Kleksa i uczonego szpaka Mateusza, a na najwyższym poziomie – dostępne tylko przez komin – skrywane są sekrety gospodarza.

Bohaterem i narratorem jest dwunastoletni Adaś Niezgódka, który trafia do akademii razem z 23 chłopcami – wszyscy mają imiona zaczynające się na literę A. Opiekę nad nimi sprawuje Ambroży Kleks, ekscentryczny pedagog w cytrynowo‑żółtej kamizelce, który potrafi latać, warzyć potrawy z kolorowych szkiełek, przechowywać płomienie świec w kieszeniach bez dna i powiększać lub zmniejszać przedmioty.

Plan dnia w akademii jest równie fantastyczny jak jej gospodarz – pobudka o piątej rano, prysznic z wodą z dodatkiem soków, śniadanie o 5:30 i apel o szóstej, podczas którego Kleks zbiera od uczniów senne lusterka z ich snami.

Program nauczania obejmuje takie przedmioty jak kleksografia, przędzenie liter, leczenie chorych sprzętów czy gra w piłkę‑globus (połączenie geografii i ruchu). W trakcie pobytu w szkole Adaś odwiedza m.in. fabrykę dziur i dziurek, bajkę o dziewczynce z zapałkami, krainę psiego raju, gdzie spotyka swojego psa Reksa, a także staje się świadkiem dramatycznych wydarzeń z udziałem Alojzego – lalki skonstruowanej przez golarza Filipa.

Kim jest Ambroży Kleks?

Sam Pan Kleks to jedna z najbardziej rozpoznawalnych postaci polskiej kultury. Brzechwa obdarzył go długą brodą, bujną czupryną, zamiłowaniem do eksperymentów i kolekcji barwnych piegów, które – jak twierdzi bohater – są piękne i modne. Ubrany w cytrynowo‑żółtą kamizelkę „zrobioną chyba z samych kieszeni”, stał się uosobieniem nauczyciela‑czarodzieja, łączącego fantazję z cierpliwą pracą wychowawczą.

W finale książki okazuje się, że Kleks nie jest zwykłym człowiekiem, lecz zaczarowanym guzikiem od czapki Bogdychanów, którym posłużył się doktor Paj‑Chi‑Wo. Ten nieoczekiwany zwrot wprowadza wątek filozoficzny: pytanie o to, gdzie naprawdę kryje się tożsamość i kto tak naprawdę „opowiada” historię. Interpretatorzy dopatrują się tu autoironii Brzechwy – sugestii, że za Ambrożym stoi sam autor, bawiący się formą bajki.

Jakie znaczenie ma nazwisko „Kleks”?

Nazwisko bohatera nie jest przypadkowe. Słowo „kleks” przywołuje obraz plamy atramentu, a więc świata pisma, liter, zeszytów i nauki. W polskiej potocznej mowie pierwszych dekad XX wieku istniało też, dziś już zatarte, kolokwialne określenie „żydki” na atramentowe kleksy. W zestawieniu z faktem, że Brzechwa‑Lesman był pochodzenia żydowskiego, wielu badaczy widzi w tym ironiczny, autoidentyfikacyjny żart i dyskretny znak tożsamości autora.

Profesor Michał Bilewicz z Uniwersytetu Warszawskiego zwraca uwagę, że Ambroży Kleks – wymyślony przez Brzechwę, narysowany przez Jana Marcina Szancera i ożywiony przez Piotra Fronczewskiego – jest jednym z największych wkładów żydowskiej inteligencji asymilowanej w polską wyobraźnię zbiorową. To sprawia, że proste pytanie „kto napisał Akademię pana Kleksa?” prowadzi wprost do szerszych tematów pamięci i tożsamości.

Jakie adaptacje „Akademii pana Kleksa” powstały?

Popularność powieści szybko wyszła poza papier. Już w drugiej połowie XX wieku zaczęto przenosić historię pana Kleksa na scenę i ekran, tworząc z niej ważny element kultury masowej w Polsce.

Film z 1983 roku

Pierwsza głośna ekranizacja to film fabularny z 1983 roku w reżyserii Krzysztofa Gradowskiego. Było to przedsięwzięcie na dużą skalę – połączono w nim muzykę, plastykę i efekty specjalne, jak na realia PRL bardzo nowoczesne. W rolę Ambrożego Kleksa wcielił się Piotr Fronczewski, którego interpretacja bohatera na trwałe wrosła w pamięć kilku pokoleń widzów.

Muzykę skomponował Andrzej Korzyński, tworząc piosenki, które funkcjonują do dziś niezależnie od filmu. Obraz Gradowskiego mocno wpłynął na to, jak wyobrażamy sobie Akademię – jej barwy, stroje uczniów, atmosferę lekcji – i w praktyce dopełnił literacki pierwowzór o własną, wizualno‑muzyczną warstwę.

Musical w Teatrze Muzycznym Roma

Kolejnym etapem była adaptacja sceniczna w Teatrze Muzycznym Roma w Warszawie. Libretto napisał Wojciech Kępczyński – zarazem reżyser spektaklu – a za muzykę odpowiadał ponownie Andrzej Korzyński, łącząc przeboje znane z filmu z nowymi kompozycjami. Scenografię opracowali Boris Kudlička i Tomasz Bagiński, co przełożyło się na dynamiczny, nowoczesny obraz scenicznej Akademii.

Na deskach Romy w rolę Kleksa wcielali się m.in. Wojciech Paszkowski, Robert Rozmus i Łukasz Zagrobelny, a dziecięce postaci grali młodzi aktorzy, później znani z dubbingu i telewizji. Dzięki temu musicalowi historia Brzechwy zyskała nowe życie w świecie współczesnego teatru muzycznego.

Nowa ekranizacja z 2024 roku

Na początku 2024 roku do kin trafiła nowa filmowa wersja przygód pana Kleksa, wyreżyserowana przez Macieja Kawulskiego. Tym razem w Ambrożego wcielił się Tomasz Kot, a Piotr Fronczewski – ikoniczny Kleks z lat 80. – zagrał doktora Paj‑Chi‑Wo, co stało się symbolicznym mostem między dwiema generacjami odbiorców.

Ta ekranizacja pokazuje, że pytanie o autora „Akademii pana Kleksa” nie dotyczy tylko podpisu na stronie tytułowej. Utwór napisał Jan Brzechwa, ale kolejne pokolenia reżyserów, aktorów i muzyków stale dopisują nowe rozdziały do historii jego bohatera. W 2026 roku Ambroży Kleks wciąż żyje w kinie, teatrze i popkulturze, a nazwisko Brzechwy pozostaje z nim nierozłącznie związane.

Jak „Akademia pana Kleksa” łączy się z historią XX wieku?

Powieść Brzechwy można czytać jako czystą bajkę, ale wielu badaczy widzi w niej ślady traum i idei, które ukształtowały wiek XX. Sam autor dojrzewał w niepodległej Polsce, w cieniu napięć politycznych i sporów ideowych. Na horyzoncie tego świata pojawiały się ruchy młodej inteligencji, jak środowisko „Buntu Młodych”, szukające nowych koncepcji państwa i roli pokolenia w życiu publicznym.

Jednocześnie wojna i okupacja sprawiły, że pisarz potrzebował formy, która pozwoli młodym czytelnikom oswoić lęk i chaos. Stąd w „Akademii pana Kleksa” tak wyraźny motyw szkoły jako bezpiecznej przestrzeni, gdzie rządzą jasne, choć fantazyjne zasady, a twórcza nauka i zabawa są silniejsze niż przemoc. W tle pobrzmiewają realne koszmary – wilcze watahy, zniszczenie, zagłada – ale pierwszoplanowa pozostaje nadzieja, że nawet w trudnym świecie można wychować wrażliwego, odważnego chłopca.

Odpowiadając więc na pytanie „kto napisał Akademię pana Kleksa?”, trzeba widzieć nie tylko nazwisko autora, lecz także czas i miejsce – okupowaną Warszawę, ogrody na Służewcu i wrażliwość człowieka, który zamienił własne doświadczenia wojny w bajkę dla dzieci.