Kto napisał W pustyni i w puszczy?

„W pustyni i w puszczy” napisał Henryk Sienkiewicz, polski powieściopisarz epoki pozytywizmu i laureat Nagrody Nobla z 1905 roku. To właśnie on stworzył losy Stasia Tarkowskiego i Nel Rawlison, które do dziś budzą emocje czytelników i krytyków. Jeśli chcesz lepiej kojarzyć autora z jego najważniejszymi dziełami i zrozumieć miejsce tej powieści w jego twórczości oraz w szkole, przeczytaj dalszą część artykułu.

Kto napisał „W pustyni i w puszczy” i kim był autor?

Autorem „W pustyni i w puszczy” jest Henryk Sienkiewicz, jeden z najpopularniejszych polskich pisarzy przełomu XIX i XX wieku. Urodził się w 1846 roku w Woli Okrzejskiej, zmarł w 1916 roku w szwajcarskim Vevey. Pochodził z rodziny szlacheckiej pieczętującej się herbem Oszyk, a jego młodość upłynęła między prowincją a Warszawą, gdzie uczęszczał do kilku gimnazjów i studiował w Szkole Głównej.

Sienkiewicz zaczynał jako dziennikarz i felietonista, pisał do „Gazety Polskiej” i „Niwy”, szybko jednak przeszedł do form dłuższych – nowel i powieści. Światową sławę przyniosło mu Quo vadis, a w Polsce ogromną popularność zyskała Trylogia i historyczni Krzyżacy. W 1905 roku otrzymał literacką Nagrodę Nobla „za całokształt twórczości”, co wciąż bywa mylnie łączone tylko z Quo vadis.

Pisarz silnie angażował się społecznie – współtworzył m.in. Polską Macierz Szkolną i Towarzystwo Kursów Naukowych, wspierał głodujących w Królestwie Polskim i zdecydowanie odmawiał udziału w rosyjskich strukturach politycznych. Funkcjonował jako pisarz „ku pokrzepieniu serc” w czasach, gdy Polska była rozdzielona między trzy mocarstwa zaborcze.

Jak powstało „W pustyni i w puszczy”?

„W pustyni i w puszczy” powstało w latach 1910–1911, w końcowym okresie twórczości Sienkiewicza. Najpierw ukazywało się w odcinkach w „Kurierze Warszawskim”, a w 1911 roku wyszło jako osobna książka w warszawskim wydawnictwie Gebethner i Wolff. Autor miał już wówczas status klasyka – po Trylogii, Krzyżakach i Quo vadis sięgał po inną formułę: powieść przygodową dla młodzieży.

Inspiracje do stworzenia bohaterów były bardzo konkretne. Imię i nazwisko Stasia Tarkowskiego Sienkiewicz zaczerpnął od chłopca z Rudawy, który – jak relacjonują świadkowie – codziennie przynosił mu mleko, gdy pisarz mieszkał tam z żoną. Pierwowzorem Nel była z kolei Wandzia Ulanowska, adoptowana córka jego przyjaciela. Na układ relacji między dziećmi wpływ miała też angielska powieść Jeanie Gould „Gwiazda przewodnia”, znaleziona u znajomej Teofili Szumlańskiej.

Akcja książki została osadzona w realnych wydarzeniach: w tle mamy powstanie Mahdiego w Sudanie i walkę o panowanie nad tą częścią Afryki. Sienkiewicz wykorzystał własne doświadczenia z podróży – wcześniej opisał je w „Listach z Afryki”. Dzięki temu sceneria Port Saidu, Omdurmana czy sudańskiej pustyni wydawała się ówczesnym czytelnikom bardzo plastyczna.

Jaką rolę „W pustyni i w puszczy” pełni w twórczości Sienkiewicza?

„W pustyni i w puszczy” to jedyna duża powieść przygodowa dla młodzieży w dorobku Sienkiewicza. Z jednej strony kontynuuje jego sposób pisania „ku pokrzepieniu serc” – Staś pozostaje lojalny wobec Polski, mimo że wychowuje się daleko od ojczyzny. Z drugiej strony książka wyraźnie odchodzi od typowej powieści historycznej, takiej jak Krzyżacy, gdzie centrum stanowią bitwy – choć i tam autor wplatał wątek miłosny, by przyciągnąć szerokiego czytelnika.

W „W pustyni i w puszczy” Sienkiewicz wykorzystał cały bagaż swoich wcześniejszych doświadczeń: reporterską obserwację, talent do dynamicznej akcji, a także skłonność do budowania jasnych wzorców postaw. Staś jest odważny, zaradny, wierny i patriotyczny, a Nel Rawlison – łagodna, empatyczna i wrażliwa. Ten prosty układ cech miał pomagać młodym odbiorcom w identyfikacji z bohaterami.

Do 1985 roku książka była przetłumaczona na 21 języków i stała się międzynarodowym bestsellerem. W Polsce weszła do kanonu lektur szkolnych i pozostaje w nim, choć dyskusja wokół jej obecności zaostrzyła się po 2000 roku.

Kim są Staś Tarkowski i Nel Rawlison?

Centralnymi postaciami powieści są dzieci, których imiona większość uczniów potrafi dziś wymienić odruchowo: Staś Tarkowski i Nel Rawlison. To wokół ich porwania i wspólnej przeprawy przez Egipt i Sudan zbudowany jest cały ciąg przygód.

Staś Tarkowski

Staś ma 14 lat, jest synem polskiego inżyniera pracującego przy Kanał Sueski. Matka, Francuzka, zmarła przy porodzie. Chłopiec mówi po polsku, francusku, angielsku, biegle po arabsku i uczy się miejscowych języków Afryki, co w fabule wielokrotnie ratuje życie jego i towarzyszy. Łączy w sobie cechy, które ówczesna szkoła chciała przekazywać młodym Polakom: odwagę, zaradność, silne poczucie tożsamości narodowej i religijnej.

W trakcie powieści Staś musi podejmować decyzje daleko wykraczające poza dziecięcą perspektywę – zastrzelenie porywaczy, dowodzenie czarnymi wojownikami, ochrona Nel i towarzyszy, chrzest Kalego, Mei i Nasibu. Jednocześnie autor pokazuje jego dojrzewanie: z samolubnego, trochę zarozumiałego chłopca wyrasta ktoś, kto potrafi liczyć się z innymi.

Nel Rawlison

Nel ma 8 lat, jest córką angielskiego inżyniera z tej samej kompanii kanałowej. Mówi po angielsku i francusku, od Stasia uczy się polskiego. W przeciwieństwie do dynamicznego, „bojowego” Stasia, reprezentuje łagodniejszą siłę – wrażliwość, współczucie, zdolność oswajania obcych (od psa Saby po słonia King). To ona wymusza na Stasiu ocalenie zwierzęcia z wąwozu czy staje w obronie Kalego.

Postacie dzieci są zarazem nośnikiem polskich wątków w egzotycznej przestrzeni. Staś nadaje drzewu nazwę „Kraków”, ryje w skale napis „Jeszcze Polska nie zginęła”, marzy o walce o wolność kraju, choć fizycznie przebywa w Port Saidzie czy głębi Sudanu. Ten zabieg pozwalał Sienkiewiczowi mówić o polskości w sytuacji, gdy kraj formalnie nie istniał na mapie.

Dlaczego „W pustyni i w puszczy” jest dziś krytykowane?

Od lat 2000. wokół powieści narasta mocna krytyka, dotycząca nie tyle stylu czy samej przygody, ile jej przesłania. Ludwik Stomma widział w książce wręcz „apologię dziewiętnastowiecznego kolonializmu”, w której biali bohaterowie są z natury wyżsi cywilizacyjnie, a czarni – naiwni, dziecinni, często przedstawiani z wyższością.

W podobnym tonie wypowiadał się socjolog Maciej Gdula, podkreślając, że powieść „uczy poczucia wyższości wobec ludzi innych ras” i wzmacnia przekonanie o prawie silniejszych do dominacji. Krytycy zwracają uwagę na sposób pokazania Mahdiego – w rzeczywistości przywódcy antykolonialnego ruchu, w książce zredukowanego do barbarzyńskiego fanatyka – oraz na pomijanie przemocy ze strony władz kolonialnych.

Współcześnie „W pustyni i w puszczy” bywa czytane jako tekst źródłowy o europejskich wyobrażeniach Afryki, a nie jako neutralna opowieść o kontynencie i jego mieszkańcach.

Spory budzi także fakt, że przez wiele lat była to w praktyce pierwsza i jedyna „lekcja Afryki” dla polskiego dziecka – na długo przed systematycznym omawianiem kolonializmu na lekcjach historii. Krytycy pytają, czy uczniowie bez szerszego przygotowania potrafią oddzielić fikcję, stereotyp i perspektywę białego podróżnika od realnego obrazu kontynentu.

Jak „W pustyni i w puszczy” funkcjonuje dzisiaj?

Od dekad powieść pozostaje stałym punktem kanonu szkolnego, regularnie ekranizowanym i reinterpretowanym. Filmowe adaptacje z 1973 i 2001 roku – choć łagodzą pewne wątki, np. postać Chamisa – utrwaliły wizerunek książki jako „wielkiej przygody dzieci w Afryce”. W 2026 roku jej obecność na liście lektur nadal jest gorąco dyskutowana.

Coraz częściej pojawiają się głosy, żeby czytać ją nie tyle jako wzorzec postaw, ile jako dokument mentalności swojej epoki. Takie ujęcie proponują m.in. badacze kultury, którzy używają powieści Sienkiewicza do rozmów o rasizmie, kolonializmie, stereotypach i ich długim trwaniu w świadomości Europejczyków.

Dla współczesnych licealistów „W pustyni i w puszczy” może stać się nie tyle lekturą idolizującą Stasia, ile punktem wyjścia do krytycznej rozmowy o tym, jak literatura kształtuje obraz „innych”.

Równolegle w polskim teatrze i literaturze pojawiają się nowe głosy, które wprost polemizują z Sienkiewiczem. W repertuarach teatrów można znaleźć spektakle odwołujące się do motywów powieści (jak „Zamknij oczy Nel. W pustyni i w puszczy – epilog” w repertuarze Narodowego Starego Teatru w Krakowie), w których historia Stasia i Nel staje się pretekstem do rozmowy o rodzinie, pamięci i kolonialnych fantazjach II RP.

Jak „W pustyni i w puszczy” wypada na tle innych powieści Sienkiewicza?

Twórczość Sienkiewicza obejmuje zarówno powieści historyczne, jak i nowele społeczne, „Listy z Ameryki” czy „Listy z Afryki”. Na tym tle „W pustyni i w puszczy” zajmuje miejsce osobne – to późna, świadomie „lekka” próba połączenia przygody z ideowym przekazem dla młodzieży.

Warto porównać ją choćby z Krzyżakami z 1900 roku. Tam autor sięga po XV wiek, bitwę pod Grunwaldem i konflikt z Zakonem, misternie przeplatając wątki bitewne z uczuciowymi. W „W pustyni i w puszczy” fabuła jest bardziej linearna, skoncentrowana na jednym ciągu zdarzeń – porwaniu dzieci i ich drodze przez Afrykę – ale struktura ideowa jest równie wyrazista: wyraźny podział na cywilizowanych białych i „dziecięcych” czarnych, na chrześcijaństwo i „pogaństwo”.

To właśnie ten, a nie język czy tempo akcji, sprawia dziś, że powieść – obok setek egzemplarzy w szkolnych bibliotekach – trafia też na seminaria poświęcone kolonializmowi. W tym sensie książka Sienkiewicza mówi nam dziś bardzo dużo, nie tylko o autorze, ale o całym europejskim myśleniu przełomu XIX i XX wieku.